سيستم‌هاى اطلاعاتى انگلستان سفرى در سال 1300 به امريكا مىكند و با نبيل‌الدوله از اعضاى فعال تشكيلات بهائيان داير و سه ماه مهمان او بود ! حال چه هدفى را دنبال مىكرد ؟ چه طرحى داشتند ، حاصل آن چه بو . د ؟ بايد منتظر اسناد يا دست‌نوشته‌ها نشست ! لذا محققان بايد چهار دوره ادوار تاريخى جريان روشنفكرى ايران را مورد بررسى و يك به يك چهره‌ها را مورد نقد و تحليل قرار دهند : 1 . دوره اول : ازعصر ناصرالدين شاه تا انقلاب مشروطيت ( 1286 1324 ق ) كه دوره ترويج جريان غربى ، تأسيس فراموشخانه ، جامع آدميت و فعاليت عناصر ضد اسلام بود . مدارس غربى ، ميسيونرهاى مذهبى كه پيشقراولان استعمار بودند ، مطبوعات و نشريات ، و . . . 2 . دوره دوم از انقلاب مشروطيت تاسقوط رضاشاه ( 1284 1320 ش ) كه در اين دوره اختناق ، استبداد ، تسلط جريان غربگرا بر فرهنگ ، سياست ، جامعه ايران بود ، چه تشكل‌هاى سياسى فرهنگى ، چه در شكل حكومت ديكتاتورى و دست نشانده رضاخان . از اعدام شيخ فضل‌الله نورى ، ترور سيد عبداله بهبهانى و ايجاد رعب و وحشت و انحراف مسير مشروطيت تا كودتاى انگليسى سوم اسفند 1299 و نهايت بيست سال ظلم ، ستم حكومت و فعاليت دست‌نشاندگان اسبتداد و استعمار در اسلام‌ستيزى كه نمونه برجسته آن تشكيلات « باهماد آزادگان » ( احمد كسروى و مبارزه علنى عليه مقدسات اسلام و قرآن و اسائه ادب به ساحت قدس ائمه اطهار عليهم‌السلام درحالى كه رضاخان مجالس عزادارى ، مدارس حوزه علميه ، مجامع اسلامى را تعطيل و روحانيت و حتى مرجعيت را تبعيد ، زندان يا به شهادت مىرساند . 3 . دوره سوم ( 1320 آغاز حكومت استبداى و استعمارى محمدرضا پهلوى حضور فعال سه قدرت متجاوز امريكا ، انگليس ، اتحاد جماهير شوروى در ايران با تشكيلات و عواملى كه داشتند ، پديد آمدن جريانات ضد اسلامى با شكل و ظاهر نو ، اما باهمان اهداف خاص . 4 . دوران چهارم ( 1341 كه حركت اسلامى به رهبرى امام خمينى ، روحانيت ، حوزه‌هاى علميه ، نيروهاى مذهبى براى « احياى اسلام » و تقابل رويارويى با استعمار ، استبداد « 1 » وعوامل ا » كه در طى مبارزه شانزده ساله و تحمل انوع و اقسام شدائد ، مصائب توانستند اسلام را به پيروزى برسانند و در سه عرصه مهم اسلام را مطرح كنند : 1 . اسلام به عنوان يك ايدئولوژى 2 . اسلام به عنوان يك سيستم حكومت 3 . اسلام به عنوان يك فرهنگ و تمدن « 2 »

--> ( 1 ) - نگاهى كوتاه به تاريخچه روشنفكرى ، جلد اول ، شهريار زرشناس ، صفحات 130 - 133 ( 2 ) - سهم اسلام در تمدن ، دكتر ناصرالدين صاحب‌الزمانى ، تهران ، بعثت